می دانیم که تنها راه برای تشخیص اصل و طبیعی بودن عسل این است که از طریق آزمایش های مخصوص فاکتورهای مشخصی را در این ماده مورد ببرسی قرار دهیم. یکی از این فاکتورهای بسیار مهم hmf عسل و یا اندازه گیری هیدروکسی متیل فورفورال در عسل است.

نوشته‌ها

مواد موجود در عسل طبیعی

ترکیبات تشکیل دهنده یا مواد موجود در عسل طبیعی بسیار زیاد می باشد به صورتی که همواره با پیشرفت علم به تعداد آن افزوده می شود.
در کل تا به امروز، بیش از ۱۸۰ ماده از ترکیبات و مواد تشکیل دهنده عسل شناخته شده می باشند که ما در این مقاله سعی کرده ایم با تیتربندی و دسته بندی آن ها در گروه های مختلف، مهمترین آنها را ذکر کرده باشیم.

قندهای موجود در عسل
بیشترین درصد ترکیبات عسل را قندها به خود اختصاص داده اند که از مهم ترین آن ها می توان به: گلوکز، فروکتوز، ساکارز، مالتوز، لاکتوز، ترهالوز، پانوز و سنتوز اشاره کرد.

اسیدهای آمینه عسل
یکی دیگر از مواد با ارزش موجود در عسل، انواع اسیدهای آمینه می باشد که اهم آن ها عبارتند از: لیزین، هیستیدین، آرژنین، آسپارتیک اسید، ترئونین، سرین، گلوتامیک اسید، پرولین، گلاسین، آلانین، سیستئین، والین، میتونین، ایزولوسین، لوسین، تیروزین، تریپتوفان، فنیل آلانین.

مواد معدنی موجود در عسل
از دیگر ترکیبات ارزشمند موجود در عسل، خاکستر یا مواد معدنی آن می باشد که از اهم آن می توان پتاسیم، سدیم، کلسیم، منیزیم، آهن، مس، منگنز، کلر، فسفر، گوگرد و سیلیس را نام برد.

آنزیم های موجود در عسل
می توان گفت که آنزیم ها مواد زنده موجود در عسل می باشند و یکی از معیارهای آنالیز آزمایشگاهی جهت تشخیص واقعی بودن عسل نیز هستند که مهمترین آنزیم های عسل عبارتند از: دیاستاز، اینورتاز، گلوکز اکسیداز، کاتالاز و اسید فسفاتاز.

مواد کم نیاز در عسل
عسل تعدادی از مواد را نیز به صورت بسیار جزئی در خود دارد که اصطلاحا به آن ها مواد کم نیاز موجود در عسل گویند که از آن جمله می توان به کروم، لیتیوم، نیکل، سرب، روی، قلع، بولیوم، وانادیوم، زیرکونیوم، نقره، باریوم، گالیوم، بیسموت، طلا، ژرمانیوم، استرونتیوم اشاره نمود.

ویتامین های موجود در عسل
یکی از اجزا و ترکیبات با اهمیت عسل، ویتامین های موجود در آن می باشد که عبارتند از: ریبوفلاوین، پانتوتنیک اسید، نیاسین، ویتامین پیریدوکسین، اسید اسکوربیک.


چربی های عسل

تعدادی از عناصر چربی نیز همچون فسفولیپید، گلیسیرید، استول، اولئیک اسید، لینولئیک اسید، لوریک اسید و استئاریک اسید در عسل موجود بوده و این ها نیز از نظر مقدار بسیار ناچیز هستند.

اسیدهای موجود در عسل
همان طور که می دانید عسل ماده ای اسیدی است و طبق تحقیقات انجام شده، انواع مختلف اسیدها از جمله استیک، بوتیریک، سیتریک، فوماریک، گلوکونیک، لاکتیک، مالیک، مالئیک، اگزالیک، سوکسینیک، پیروگلوتامیک، پیرویک و تارتاریک در عسل موجود بوده و یافت می شود.
بنابراین بی دلیل نیست که دانشمندان و متخصصین تغذیه عسل طبیعی را یکی از کامل ترین مواد غذایی موجود در طبیعت می دانند.

منبع: عسل رودین

آنزیم های موجود در عسل

آنزیم های موجود در عسل با اهمیت ترین ترکیبات آن می باشند به طوری که اگر عسل طبیعی در شرایط محیطی مناسب نگهداری شود، آنزیم های عسل خاصیت آن را روز به روز افزایش خواهند داد.

آنزیم ها مواد پیچیده ای از پروتئین ها بوده و در سلول های زنده به وجود می آیند. آن ها در فعل و انفعالات حیاتی موجودات نقش مهمی داشته و باعث می شوند که حتی در لوله آزمایش واکنش ها به راحتی انجام شوند، این در حالی است که بشر هنوز نتوانسته هنگام نبودن آنزیم ها این واکنش ها را ایجاد کند.

انواع آنزیم های عسل

آنزیم های مختلفی در عسل موجود می باشد که در این جا از انواع آن ها به شرح اینورتاز، گلوکز اکسیداز و دیاستاز می پردازیم.

اینورتاز عسل

قسمت اصلی آنزیم های عسل توسط زنبورعسل بدان اضافه می شود در عین حال ممکن است اندکی آنزیم های گیاهی نیز در عسل وجود داشته باشد و یکی از دانشمندان نشان داد که اینورتاز از گرده وارد محلول سوکروز نمی شود.

از میان تمام آنزیم هایی که زنبور به عسل می افزاید مهمترین آنزیم عسل، آنزیم اینورتاز می باشد که اینورتاز ساکارز یا سوکروز نیز گفته می شود که ساکارز شهد را به دکستروز و لوولوز تبدیل کرده و محصول جامد و با ثبات تری به دست می آید که کارایی فرآیند عمل آوری عسل را بالا می برد.

این آنزیم از غدد بزاقی زنبور ترشح می شود، مشخص شده که اینورتاز عسل با اینورتاز مخمر متفاوت است.

اینورتاز مخمر مانند اینورتاز گیاهان یک فروکتوزیداز بوده و در اثر حرارت از بین می رود، ولی اینورتاز عسل پس از استخراج به فعالیت خود ادامه داده و به آرامی میزان سوکروز را کاهش می دهد.

مقدار زیاد ساکارز بعضی عسل ها (مرکبات، بعضی شبدرها و غیره) معمولا ناشی از جریان سنگین شهد یا شهد هایی با قند زیاد بوده که با توجه به فشردگی و غلظت مناسب شهد نیازی به کنترل زیاد توسط زنبور ندارد و میزان اینورتاز آن کمتر از سایر عسل ها است.

گاها عسل تازه مرکبات به دلیل سوکروز بالا در بازارهای بین المللی قابل قبول نبوده (حداکثر مقدار سوکروز ۵%) ولی چنانچه به مدت چند هفته یا چند ماه در دمای ۲۴ تا ۳۰ درجه سانتی گراد نگه داری شود اینورتاز طبیعی عسل به فعالیت خود ادامه داده و میزان سوکروز را به سطح قابل قبولی کاهش می دهد.

گلوکز اکسیداز عسل

این آنزیم بسیار جالب بوده و زنبور آن را از غدد شیری خود به شهد می افزاید.

طی عمل آوری شهد، این آنزیم مقدار اندکی گلوکز را اکسیده کرده و به گلوکونولاکتون تبدیل می کند که همان اسید گلوکونیک یعنی اسید اصلی عسل است که باعث ثبات و مقاومت شهد عمل آمده در برابر تخمیر می شود.

همچنین در این واکنش برای هر مولکول گلوکز اکسید شده یک مولکول پراکسید هیدروژن تولید می شود که به ثبات شهد عمل آمده در برابر فساد کمک می کند.

این آنزیم برخلاف اینورتاز در عسل فشرده تقریبا فعالیتی نداشته و برای اندازه گیری فعالیت آن باید عسل را رقیق نمود.

دانشمندان بعد از تحقیقاتی اظهار داشتند که استفاده از این آنزیم یک روش حفاظت از غذا است که بین زنبورهای اجتماعی متداول است، همچنین نشان دادند که تقریبا تمام فعالیت های ضد باکتری یا اینهیبین (این آنزیم در عسل خاصیت باکتری کشی داشته و از رشد باکتری ها جلوگیری می نماید) عسل مربوط به تولید پراکسید هیدروژن است.

دیاستاز عسل

دیاستاز نیز مانند سایر آنزیم ها طی عمل آوری به شهد توسط زنبور اضافه می شود و با حرارت ضعیف شده و از بین می رود ولی چون به سادگی قابل اندازه گیری است، برای تعیین میزان حرارت وارده بر عسل از آن استفاده می شود.

به نظر می رسد این مسئله برای کشورهایی که عسل را حرارت می دهند و خواص ویژه و سلامتی زای آن را کاهش داده یا از بین می برند، ضروری است.

البته این روش دارای مشکلات زیادی است زیرا اولا دیاستاز در عسل های تازه بسیار تفاوت دارد، ثانیا طی ۲۰ سال گذشته مشخص شده که به جز حرارت، ذخیره طولانی عسل نیز میزان دیاستاز را کاهش می دهد.

ذخیره عسل به مدت ۲۰ روز در دمای ۳۰ درجه سانتی گراد به طور متوسط نیمی از دیاستاز عسل را از بین می برد، همانگونه که عسل یک روز در حرارت ۶۰ درجه سانتی گراد، یا ۴٫۵ ساعت در معرض ۷۰ درجه سانتی گراد دیاستاز را از بین می برد.

زنبورداران باید از این موضوع مطلع باشند، زیرا مشتریان آن ها عسلی با حداقل صدمه به میزان دیاستاز آن نیاز دارند.

منبع: عسل رودین

هیدروکسی متیل فورفورال یا hmf در عسل

هیدروکسی متیل فورفورال در عسل یا hmf در عسل، از جمله مواد و ترکیباتی می باشد که وجود یا عدم آن در انواع عسل های طبیعی، از معیارهای تشخیص کیفیت عسل محسوب می شود.

از تجزیه مونو ساکاریدها به ویژه فروکتوز در شرایط اسیدی عسل، تولید ترکیب هیدروکسی متیل فورفورال (hmf) آغاز می شود.

به عبارتی فعالیت آنزیم های اینورتاز و دیاستاز در داخل عسل موجب تشکیل این ترکیب شده و در اثر حرارت و گرما نیز فرایند تولید آن تسریع می گردد.

حرارت میزان هیدروکسی متیل فورفورال عسل را افزایش داده و اگر مقدار آن از حد مجاز ۰٫۰۶ تا ۰٫۲ میلی گرم در هر ۱۰۰ گرم عسل افزایش یابد نشان می دهد که عسل حرارت دیده است، این عسل ها معمولا تیره تر بوده و از کیفیت پایینی برخوردارند.

hmf در عسل طبیعی

فرآوری عسل طبیعی به صورت تجاری و گسترده (ذوب کردن، پاستوریزه کردن، عبور از صافی، شیشه کردن، بسته بندی و ذخیره) میزان hmf را به طور متوسط ۰٫۸۵ میلی گرم در ۱۰۰ گرم افزایش داد و در ۷ عملیات فرآوری ساده تر hmf افزایش بیش تری داشت که به طور متوسط ۱٫۵۸ میلی گرم در ۱۰۰ گرم و گاه ۰٫۱۱ تا ۳٫۴۷ بود.

همچنین میزان نتایج hmf در شان عسل طبیعی تازه، به طور متوسط ۰٫۲۷ میلی گرم در ۱۰۰ گرم (بین ۰٫۰۳ تا ۰٫۹۲) بود.

منبع: عسل رودین

روش های صحیح نگهداری و ذخیره عسل طبیعی

چگونه عسل طبیعی را نگهداری کنیم، نحوه یا طرز نگهداری عسل، بهترین مکان و روش های صحیح فراوری، نگهداری و ذخیره عسل را در ادامه به طور مفصل بررسی خواهیم کرد.

عسلی که در شان به خوبی عمل آوری شده حداکثر طعم و مرغوبیت را داشته و هرگونه تغییری توسط ما می تواند صدمه زیادی به آن بزند، میزان این آسیب بستگی به روش عمل زنبوردار و کلیه دست اندرکاران تهیه و فروش عسل دارد.

روش های فراوری و ذخیره عسل

عسل های خام طبیعی مشتریان زیادی دارد، ولی بازار امروز متقاضی عسل تخمیر نشده با وضعیت فیزیکی مطلوب است.

گاهی برای رسیدن به این اهداف، وضعیت و طعم خوب عسل از بین می رود. البته با عملیات مناسب می توان طعم کامل و عطر اصلی عسل را حفظ کرد.

حرارت تنها روش عملی برای فراوری، ذخیره کردن و جلوگیری از تخمیر و آلودگی عسل است ولی می تواند کیفیت آن را نیز کاهش دهد.

زمان و دما همواره باید تحت کنترل دقیق باشد و پس از حرارت دادن عسل بلافاصله خنک شود.

بهترین راه یا روش برای نگهداری عسل

بهترین راه برای نگهداری عسل، روش سریعی است که عسل در یک سیستم بسته به سرعت حرارت دیده و پس از عبور از صافی سریعا خنک شود، در این روش عسل در کمترین زمان حرارت دیده و رایحه فرار آن حداقل کاهش را دارد.

سرد کردن سریع عسل تغییر رنگ و طعم ناشی از حرارت را به حداقل می رساند.

در این روش طی دوره های کوتاه تر از حرارت بیشتر استفاده می شود.

عسل باید قبل از گرم شدن صاف شود تا در اثر حرارت با مواد اضافی، واکنش انجام نداده و طعم و رایحه آن از بین نرود.

ذخیره و نگهداری عسل به مدت طولانی

امروزه در تجارت جدید، عسل به صورت محصولی فصلی نبوده بلکه در تمام طول سال در دسترس است، به همین دلیل کیفیت ذخیره سازی و نگهداری آن اهمیت ویژه ای دارد.

عسل صادراتی ممکن است قبل و بعد از حمل در محلی ذخیره شده و یا برای مدت طولانی در مناطق استوایی توقف داشته باشد، بنابراین گاهی تغییر عمده ای در رنگ و کیفیت طعم عسل رخ می دهد که باعث صرف نظر کردن از حمل آن به مقصد اصلی خواهد شد.

این تغییر که در مدت ذخیره عسل اتفاق می افتد به طور دقیق بررسی شده است.

بهترین شرایط نگهداری عسل

برای یافتن بهترین شرایط نگهداری و ذخیره عسل، تحقیقات زیادی انجام گرفته که در ادامه به تعدادی از آن ها اشاره خواهد شد.

یکی از محققین نشان داد که استفاده از حرارت برای عمل آوری عسل تیره شدن آن را تسریع می کند، همچنین نشان داد که تغییرات ناشی از حرارت در مدت ذخیره سازی عسل نیز ادامه داشته و به ویژه به تولید Hmf و تضعیف آنزیم های عسل منجر می شود.

تعدادی از محققین تاثیر دماهای عادی (۲۳ تا ۲۸ درجه سانتی گراد) بر عسل ذخیره شده به مدت ۱٫۵ تا ۲ سال را مطالعه کردند.

نتایج آماری نشان داد که تمام مواد عسل تقریبا تغییرات عمده ای داشته اند به طوری که طی ۲ سال ۱۳% دکستروز و ۵% لوولوز به سایر هیدروکربن ها تبدیل شده اند و ساکارز ۷۳%، سایر دی ساکارید های ۶۸% و قندهای پیچیده تر ۱۳% افزایش یافته اند، دیاستاز در هر ماه حدود ۳% کاهش داشته و اسیدیته کل هر ماه ۰٫۵% افزایش داده است.

مدت زمان نگهداری عسل

یکی از مهم ترین عوامل موثر در ذخیره و نگهداری عسل، مدت زمان آن می باشد.

به طور مثال مایع شدن عسل شکرک زده در ذخیره طولانی، تغییر قندها را نشان داده و عسل شکرک زده در این شرایط (ذخیره طبیعی) نرم و مایع می شود، این گونه تغییر شکل عسل قابل بازگشت به حالت اولیه نیست، زیرا کاهش میزان دکستروز، نسبت دکستروز به آب را تغییر داده است.

تاثیر ذخیره سازی در دمای ۲۵ درجه سانتی گراد بر میزان hmf و اینورتاز مشابه است به طوری که اینورتاز تقریبا دو برابر سریع تر از دیاستاز کاهش یافته و میزان hmf از محدوده استاندارد codex تجاوز می کند و پس از یک سال ذخیره در دمای ۲۷ درجه سانتی گراد به ۴۰ میلی گرم در یک کیلوگرم عسل می رسد.

بهترین دما برای نگهداری عسل

اگر عسل در دماهای پایین تر ذخیره شود، مشکلات مطرح شده در بالا برای نگهداری عسل کاهش می یابد و برای کاهش هرچه بیشتر تغییرات در محل بهترین دما ۱۰ درجه سانتی گراد می باشد.

عدم استفاده از دماهای بیشتر از ۱۵ درجه سانتی گراد مزایای زیادی دارد و عسلی که سال ها در دمای بسیار پایین نگهداری شده از تازه ترین عسل ها نیز قابل تشخیص نمی باشد.

باید توجه داشت که دماهای بین ۱۰ تا ۱۵ درجه سانتی گراد احتمال شکرک زدن و تخمیر را افزایش می دهد.

همچنین نگهداری عسل حتی برای مدت کوتاه در دمای بالاتر از ۲۷ درجه سانتی گراد مضر است، زیرا رنگ، طعم و میزان آنزیم های عسل را به سرعت تغییر می دهد.

منبع: عسل رودین

استانداردهای قند رطوبت و اسیدیته عسل طبیعی

استانداردهای عسل طبیعی برای صادرات و سایر استفاده ها در موسسه های معروفی چون کدکس تعریف شده و در این جدول ها استاندارد قند، رطوبت و اسیدیته عسل طبیعی از مهمترین معیار ها می باشند.

اولین تعریف عسل در قانون اولیه سازمان غذا و دارو سال ۱۹۰۶ به شرح زیر است:

عسل عبارت است از شهد و ترشحات طبیعی ساکارین گیاهی که توسط زنبور در شان جمع آوری، اصلاح و ذخیره می گردد، دارای چرخش به سمت چپ بوده و حاوی کمتر از ۲۵ درصد آب، کمتر از ۰٫۲۵ درصد خاکستر و کمتر از ۸ درصد سوکروز است.

استاندارد جهانی عسل

قانون غذا، دارو و مواد آرایشی در سال ۱۹۳۸ جانشین قانون قبلی شد و تعریف کاملی از مواد غذایی ارائه کرد (که شامل عسل نشد).

سازمان غذا و داروی آمریکا تعریف رسمی برای عسل ارائه نکرده است هر چند برای عسل استاندارد کلی و جهانی وجود ندارد ولی از نظر نام گذاری و شناسایی عسل های مصنوعی و تقلبی از قوانین کلی مواد غذایی پیروی می کند (مانند افزودن مواد اضافی و قند اضافی).

البته بسیاری از کشورها برای محصول عسل استاندارد های ویژه ای دارند که در زیر توضیح داده می شوند.

جدول استاندارد عسل

تعاریف استاندارد جهانی عسل و توصیف بخش های آن متفاوت بوده و به شرح جدول زیر است:

  1. از نظر کاهش ظاهری قند: افزودن عسل blackboy بیش از ۵۳%
  2. میزان رطوبت: افزودن عسل شبدر کمتر از ۲۳%
  3. از نظر میزان ظاهری ساکارز: کمتر از ۱۰%
  4. تغییرات از نظر فعالیت دیاستاز
  5. از نظر میزان Hmf: پس از مخلوط شدن و عمل آوری بیش از 40میلیگرم/کیلوگرم نباشد.
    فعالیت دیاستاز و میزان Hmf از مهمترین عوامل تغییرات در عسل طبیعی می باشند.

موسسه استاندارد عسل طبیعی

بخش استاندارد های کشاورزی قوانین خاصی برای عسل استخراج شده و عسل شان تعیین کرده است.

این استاندارد ها پایه و اساس فروش عسل طبیعی بوده و برای برنامه های کنترل کیفی و تعیین مقدار وام برای زنبورداران بوده و به عنوان دستورالعملی برای بازرسی عسل توسط خدمات بازرسی کشور می باشند.

در موسسه استاندارد عسل، استانداردهایی برای عسل استخراج شده از جمله عسل شکرک زده، عسل شان، شان با قاب کم عمق، شان بریده شده و یا کل شان عسل وجود دارد.

سال ۱۹۵۱ قوانینی برای درجه بندی عسل های استخراج شده تعیین شد و در ۲۳ آوریل ۱۹۸۵ اصلاح گردید تا پاسخگوی تولید کنندگان و مصرف کنندگان عسل برای تفکیک عسل هایی با کیفیت مختلف باشد.

استانداردهای جدید نشان دهنده دو روش استخراج یعنی عسل صافی شده و عسل تفکیک شده است و در هر مورد معیار درجه بندی خاصی وجود دارد ولی برای تعیین شفافیت عسل تفکیک شده معیاری در دست نیست.

برای هر روش استخراج ۴ درجه A، B، C و زیر استاندارد وجود دارد.

به طور کلی رنگ عامل درجه بندی نبوده و عوامل اصلی در آمریکا به شرح زیر می با شند:

  1. درجه A یعنی کیفیت مناسب عسل استخراج شده که حداقل امتیاز آن ۹۰ است.
  2. درجه B یعنی کیفیت مناسب عسل استخراج شده که حداقل امتیاز آن ۸۰ است.
  3. درجه C یعنی کیفیت مناسب عسل استخراج شده که حداقل امتیاز آن ۷۰ است.
  4. زیر استاندارد یعنی عسل استخراج شده که کیفیت آن به C نمی رسد.

استاندارد کدکس عسل برای صادرات

مجمع Codex Alimentarius سازمان کشاورزی و مواد غذایی (UN) استانداردهایی را برای صادرات و یا تجارت بین المللی عسل (استاندارد کدکس عسل) تعیین کرده ولی آمریکا این استانداردها را نپذیرفته است.

البته بیشتر کشورهای وارد کننده این استانداردها را پذیرفته اند.

خلاصه ای از مقادیر ترکیبات ضروری عسل در این استاندارد برای صادرات:

  • از نظر حداقل قند ضروری
    عسل شکوفه بیش از ۶۵%
    عسل عسلک و مخلوط با عسل شکوفه بیش از ۶۰%
  • میزان رطوبت کمتر از ۲۱%
  • میزان ظاهری ساکارز کمتر از ۵%
  • مواد جامد غیر حلال در آب کمتر از ۰٫۱%
  • میزان مواد معدنی (خاکستر) کمتر از ۰٫۶%
    عسل عسلک و مخلوط با عسل شکوفه کمتر از ۰٫۱%
  • اسیدیته کمتر از ۴۰meq/Kg
  • فعالیت دیاستاز و میزان Hmf:
    پس از عمل آوری و مخلوط شدن بیش تر از ۸ میلی گرم در کیلوگرم به شرط آنکه Hmf کمتر از ۴۰ میلی گرم در کیلوگرم باشد.
    در عسل با آنزیم کم و برای خانواده مرکبات بیش از ۳ به شرط آنکه Hmf کمتر از ۱۵ میلی گرم در کیلوگرم باشد.

استاندارد عسل صادراتی

بدیهی است هر صادر کننده ای باید عسل را طبق استانداردهای مورد قبول کشور مقصد رعایت نماید.

این استاندارد ها شامل جزئیات کافی ترکیبات عسل و همچنین روش های تحلیلی اندازه گیری آنها است.

منبع: عسل رودین